ESKİ UYGURCADA EVRENSEL SEMANTİK KÖKTEN TÜREMİŞ BİR ORGAN ADI: SIÇGANAK
Yazar: Hakan GÜLER
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-2002-6227
Özet:
Eski Uygurca söz varlığı yönünden Eski Türkçe döneminin en hacimli evrelerindenbirisidir. Eski Uygurlar çağında birçok sosyo-kültürel değişim yaşanmış ve budeğişimler dile yansımıştır. Bu bağlamda yeni kabul edilen dinler ile birlikte girilenyeni sosyal çevreler de Türk dilinin söz varlığı yönünden zenginleşmesine olanaksağlamıştır. Eski Uygurlar Manihazim ve Budizm’e ait kutsal sayılan eserleri Türkdiline çevirmişler ve bu eserlerdeki bazı kavramları Türkçeleştirerek Türk dilinekazandırmışlardır. Bu kavramların büyük çoğunluğu dinî söz varlığına aitkenbilimsel söz varlığına ait kavramlar da azımsanmayacak sayıdadır. Çevirifaaliyetlerinin yoğunluk kazanmasıyla Türk diline kazandırılan kavramlara ait sözvarlığı çeşitli terim türetme stratejilerinin doğmasını sağlamıştır. Var olan birsözcüğe yeni anlam yüklenmesi, ekler vasıtasıyla bir kökten yeni sözcüklertüretilmesi veya ikileme, yineleme gibi yapılarla anlam sağlanması gibi şekiller terimtüretme stratejilerine örnek olarak gösterilebilir. Bu çalışmada özellikle çağdaş Batıdillerinde görülen fare>kas metaforu ve bu metafor yoluyla türetildiği düşünülensıçganak ‘kas, adale’ terimi üzerinde durulmuştur. Çalışmada öncelikle fare>kasmetaforunun dünya dillerindeki durumu ele alınmış, ardından terimi oluşturan gramatikal yapıda yer alan +(g)Ak küçültme ekinin işlevlerine değinilmiş ve dahasonra terim hakkındaki görüşler ile terimin Eski Uygurcadaki tanıklarıdeğerlendirilerek elde edilen sonuçlar, sonuç ve değerlendirme bölümündetartışılmıştır.
Anahtar Sözcükler: Fare, Kas, Metafor, Organ
Abstract:
In terms of its lexical inventory, Old Uyghur represents one of the most extensivephases of the Old Turkic period. The era of the Old Uyghurs witnessed numeroussocio-cultural changes, which were reflected in the language. In this context, theadoption of new religions and the emergence of new social environments alsocontributed to the enrichment of the lexical inventory of the Turkic language. TheOld Uyghurs translated sacred works belonging to Manichaeism and Buddhism intothe Turkic language and contributed to the Turkic language by translating some ofthe concepts in these works into Turkish. While the vast majority of these conceptsbelong to religious vocabulary, some belong to scientific vocabulary. The intensityof translation activities led to the creation of various term derivation strategies forthe vocabulary associated with the concepts introduced into the Turkish language.Examples of term derivation strategies include giving new meanings to existingwords, deriving new words from a root using suffixes, or conveying meaning throughstructures such as compounding and repetition. This study focuses specifically on themouse>muscle metaphor seen in contemporary Western languages and the termsıçganak ‘muscle, adale’ (muscle), which is thought to have been derived throughthis metaphor. First, the mouse>muscle metaphor is briefly discussed in relation toworld languages, then the functions of the diminutive suffix +(g)Ak in thegrammatical structure forming the term are addressed, and finally, the findingsobtained by evaluating the views on the term and its attestations in Old Uyghur arediscussed in the conclusion and evaluation section.
Key Words: Mouse, Muscle, Metaphor, Organ
Atıf:
Güler, H. (2025). “Eski Uygurcada Evrensel Semantik Kökten Türemiş Bir Organ Adı: Sıçganak”, Kâşgarlı Mahmud Dil ve Edebiyat Dergisi, 1(2), 19-28.