ASYA'NIN KANDİLLERİ

Asya'nın Kandilleri



Hoca Ahmet Yesevi
Farabi
Yusuf Has Hacib
Kaşgarlı Mahmut
Uluğ Bey
Ali Kuşçu
Ali Şir Nevai
İmam Buhari
İbn Sina
Musa El Harezmi
El Biruni
Fuzuli
Abdulkadir El Meragi



Asya’dan Dünyayı Aydınlatanlar

Asrına adını veren alim Biruni’yi ne kadar tanıyoruz? Ya da Farabi’nin sesin ahengini matematik hesaplarla ölçtüğünü biliyor muyuz? Ya İbn Sina’yı, Fuzuli’yi, Harezmi’yi... “Asya’nın Kandilleri” bugüne bıraktıklarıyla hâlâ yaşayan bu ışıkları buluşturuyor bilgiye değer verenlerle...

Türk dünyasının önemli isimlerinin dramatik anlatımla ele alındığı “Asya’nın Kandilleri”, yeni yayın dönemiyle birlikte TRT ekranlarında... 13 bölümden oluşan program, Türk coğrafyasında yaşamış; kültür, düşün, sanat ve bilim alanında öne çıkmış kişilerin etik ve estetik değerlerini; yaşadıkları dönemin ve çevrenin kültürel, toplumsal ve siyasal atmosferinden soyutlanmadan anlatıyor. Her bölümü yirmi beş dakika olan biyografik - belgesel programda Hoca Ahmet Yesevi, Farabi, Yusuf Has Hacib, Kaşgarlı Mahmut, Uluğ Bey, Ali Kuşçu, Ali Şir Nevai, İmam Buhari, İbn Sina, Musa El Harezmi, El Biruni, Fuzuli, Abdülkadir El Meragi’ye yer veriliyor.

“Asya’nın Kandilleri”, Orta Asya coğrafyasında doğmuş, büyümüş, yaşamış ve bize/bugünkü dünyaya bıraktıklarıyla hâlâ yaşayan, bize ait olan bir “tarihe” gereken hassasiyeti göstermek amacıyla hazırlandı. Programın çekimleri toplam sekiz ülkede (Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan, Afganistan, İran, Suriye ve Türkiye) yapıldı ve 73 gün sürdü.



Onları ne kadar tanıyoruz?

UNESCO’nun 25 dilde çıkardığı “Courier Dergisi”, 1974 Haziran sayısını Biruni’ye ayırdı ve dergi kapağına; “1000 yıl önce Orta Asya’da yaşayan evrensel deha Biruni” diye yazdı. Biruni yaşadığı çağa “Biruni Asrı” dedirten bir alim. Ama çoğu insan bundan hâlâ haberdar değil.

Farabi, adı bilinir, ama sadece adı... Haksızlık etmemek de lazım, meraklıları, felsefeye olan katkılarını bilir. Daha çok “Medinet’ül Fazıla” isimli eseriyle tanınan Farabi’nin başta ud ve kanun olmak üzere bazı sazları çaldığını, bu sazları geliştirdiğini, sesin ahengini matematik hesaplarla ölçtüğünü, ud çalmada büyük mahareti olduğunu herhalde çok az insan bilir.

Ve İslam kaynaklarının Eş-Şeyh ül-Reis diye söz ettiği İbn Sina... 13. yüzyıl düşünürlerinden Roger Bacon’a göre “felsefenin sultanı ve lideri”. Aynı zamanda jeolog, fizikçi ve kimyacı, ruhların hekimi ve müzikolog. Bir gök bilimci, eczacı, şair ve devlet adamı... İbn Sina’nın bu yönlerinden haberdar mıydınız? Ya da Ali Şir Nevai. Çağatay lehçesini ustalıkla kullanan Ali Şir Nevai o lehçeyle öyle eserler verdi ki, Çağatay dili “Nevai dili” diye anıldı.

Uluğ Bey “14. yüzyılın astronomu” unvanını taşıyor. Alman gökbilimci Johann Hevelius’un eserlerinde, kataloglarından söz edilen beş astronom arasında Uluğ Bey de yer alıyor. Yine milattan önce ikinci yüzyıldan Hevelius’a, yani 17. yüzyıla kadar tanınmış on bir astronomun temsili resimleri arasında Uluğ Bey’in resmi de var.



Bilimin Öncüleri...

Harezmi, bir matematik dehası... Tarihe “cebir ilminin ve astronomların babası” olarak geçen El Harezmi, bir eserinde “Bir ilim adamı ya kendisinden önce kimsenin tespit edemediği bir konuda eser kaleme alır, ya kendinden önceki ilim adamlarının bıraktığı konuları açıklar, kolaylaştırır ve anlaşılır kılar. Veya daha önce yazılmış eserlerde bulunan eksiklikleri giderir, yanlışları düzeltir” diyecek kadar da mütevazı.

İmam Buhari, hâl⠓Üstatların üstadı, muhaddislerin efendisi ve hadis illetlerinin tabibi” diye anılır. Hoca Ahmet Yesevi sadece bir mutasavvıf değil. Belki de Hoca Ahmet Yesevi olmasaydı bugün Türkçe’den söz edilmeyecekti. Fuzuli’de söze ne hacet; “Aşk imiş her ne var alemde, ilm bir kıyl ü kal imiş ancak.” dizeleriyle kendini yeterince anlatmıyor mu? Yüzyıllar boyunca Türk Müziği’nin en büyük bestecisi olarak kabul edilen Meragali Abdülkadir, yani Abdülkadir El Meragi’den ne yazık ki haberdar bile değiliz!

Balasagunlu Yusuf ya da daha sonraki adıyla Yusuf Has Hacip ve onun eseri “Kutadgu Bilig; Kutlu Kılan Bilgi”... Kimine göre “Kutadgu Bilig”, Aristo felsefesine göre yazılan bir siyasetname… Kimine göre eseri siyasetname olarak nitelemek onun insani değerini ikinci plana atmak…. Kimine göre ise ahlaki - felsefi didaktik bir manzume... Ya da Türk muhitlerinde asırlardan beri toplanan siyaset ve hukuka dair fikirlerin özeti... Devlet idaresini öğreten bir nasihat ve hikmet kitabı... Bir ütopya?... Hilmi Ziya Ülken’e göre Türk tefekkürünün ve siyasi felsefesinin en mühim eserlerinden biri.

Uluğ Bey’in, “büyük alim, şerefli oğul” diye bahsettiği; Fatih Sultan Mehmet’in iltifatına mahzar olarak Ayasofya Medresesi’nin baş müderrisliğine getirilen Ali Kuşçu hakkında ne biliyoruz? Matematik ve astronomi bakımından Osmanlı Türklerinin en parlak çağının Ali Kuşçu ile başladığını söylemek mümkün. Ve de Kaşgarlı Mahmut. “Kitabü Divânı Lûgat-it Türk” adlı muazzam lügati ile dilin sicilini tutan isim.



Neden Asya’nın Kandilleri?

Bu isimlerin her biri hem yaşam serüvenleriyle, hem de yapıp - ettikleriyle daha fazla ilgiyi hak ediyorlar. Bu örnekleri çoğaltmak mümkün. Yıllardır süre giden ezberimizi bozmak ve bizden sonrakilere bu olağanüstü birikimi “hatırlatmak” gereğinden yola çıkarak hazırlanan “Asya’nın Kandilleri”, Muharrem Sevil (yapım-yönetmen); Kamil Kayalı (görüntü yönetmeni), Füsun Şahin (kurgu yönetmeni), Halime Toros (metin yazarı), Çetin Tekindor (seslendiren), İrfan Gürdal (özgün müzik), Doç. Dr. Yakup Deliömeroğlu (genel danışman), Bülent Sarpkaya’nın (yapım-yönetim yrd.) imzasını taşıyor.

“Asya’nın Kandilleri”nde yer alan isimlerin hepsi Asyalı ya da Doğulu. Kandilin aydınlık olduğu konusunda ise hiç kimsenin şüphesi yok. Üstelik batılı anlamda bir “aydınlık” da değil. Bu kandillerin hepsi hem uzağımızda, hem de yakınımızda; fakat daima önde… Bunu artık fark etmek gerekiyor.


Asya'nın Kandilleri belgeseli 17 Eylül 2005'den itibaren, 13 hafta boyunca her Cumartesi TRT-2'de yayınlanmıştır.

------------------------------------------------------------------------------------

Yönetmen - Muharrem SEVİL
Yapımcı - Muharrem SEVİL
Metin Yazırı - Halime TOROS

Genel Danışman - Dr. Yakup DELİÖMEROĞLU
Yapım - Yönetim Yardımcısı - Bülent SARPKAYA

Görüntü Yönetmeni - Kamil KAYALI
Kurgu Yönetmeni - Füsun ŞAHİN

Seslendiren - Çetin TEKİNDOR
Özgün Müzik - İrfan GÜRDAL


Kaynak
Korkmaz GÖÇMEN, Muharrem SEVİL
TRT Resmi web sitesi

                        - Alıntı : Kamera Arkası <www.kameraarkasi.org>
 

bilgi@kasgarlimahmud.org


© 2008 www.kasgarlimahmud.org/net/com.
2008 - Kaşgarlı Mahmud 1000. Doğum Yılı